Het oudste argument
Nae Vegan ShoesVraag iemand die vegan leeft waarom die geen dieren eet, en je hoort misschien over een documentaire, een voedingsonderzoek of een rapport over de veehouderij. Dat is allemaal recent. Het argument eronder niet.
In Voordat het woord «vegan» bestond keken we verder dan Europa, naar tradities die al tot een maaltijd zonder dieren kwamen lang voordat het Engelse woord werd bedacht. Deze keer gaan we terug naar Griekenland en Rome, waar dichters en filosofen al verschillende van de ethische redenen naar voren hadden gebracht die wij nog steeds geven, en ook heel wat van de tegenwerpingen.
Veel van die antieke argumenten berusten op een dualisme van lichaam en ziel: de schade, de pijn of het lijden dat we een lichaam aandoen, ons eigen lichaam of dat van een ander schepsel, laat een vlek achter op de ziel. Dat wil niet zeggen dat er geen argumenten van een andere orde waren, maar veel van de meest geciteerde, van de bekendste figuren, gaan van die gedachte uit.
Een «orfisch leven»
Een van de oudste beschrijvingen van een leven zonder vlees komt van Plato, die het niet aanbeval. In de Wetten, geschreven in de vierde eeuw v.Chr. en traditioneel beschouwd als zijn laatste werk, herinnert een spreker uit Athene aan mensen die «zelfs niet van een rund durfden te proeven» en hun goden alleen «koeken en in honing gedoopte vruchten» offerden. Dan geeft hij hun levenswijze een naam:
«Onze voorouders van toen leidden een zogeheten orfisch leven: ze hielden zich aan alles wat onbezield is en onthielden zich daarentegen van alles wat bezield is.»
Plato, Wetten, boek VI, 782c, voor dit artikel vertaald uit het Grieks
De orfici waren een religieuze beweging die haar naam ontleende aan Orpheus, de zanger uit de Griekse mythe. De redenen die Plato noemt, zijn deels de onze en deels niet: deze mensen onthielden zich van vlees «omdat het niet vroom was het te eten, noch de altaren van de goden met bloed te bezoedelen». Ze geloofden bovendien dat zielen herboren worden, als straf voor een schuld die met bloedvergieten te maken heeft. Maar volgens de classicus Alberto Bernabé hield niet, zoals bij de pythagoreeërs, een gevoel van verwantschap met dieren hen van vlees af: het was vooral de weigering om bloed te vergieten. Hoe dan ook, in Plato’s tijd had deze levenswijze al een naam, en ze was oud genoeg om herinnerd te worden als het leven van «onze voorouders van toen».
Pythagoras, zoals Ovidius hem zich voorstelde
Pythagoras, die ongeveer van 570 tot 490 v.Chr. leefde, is de naam die het vaakst aan dit argument wordt verbonden, en degene over wie we het minst weten. Hij schreef niets, en de vroegste getuigenissen over zijn opvattingen zijn, zoals de Stanford Encyclopedia of Philosophy opmerkt, schaars en tegenstrijdig: de antieke bronnen verschillen zelfs van mening over de vraag of hij vlees liet staan.
Wat we hebben, is een portret. Zo’n vijf eeuwen later wijdde de Romeinse dichter Ovidius (43 v.Chr. – 17 n.Chr.) een groot deel van het laatste boek van zijn Metamorfosen aan een lange toespraak van Pythagoras, die hij voorstelt als de eerste die het afkeurde dat er dieren op tafel kwamen. «Sterfelijken, bezoedel jullie lichamen niet met goddeloze spijzen», smeekt zijn Pythagoras, terwijl de aarde graan, vruchten en kruiden geeft. Het rund krijgt de meest ontroerende verzen:
«Wat hebben de runderen verdiend, dieren zonder bedrog of list, / onschuldig, eenvoudig, geboren om zwoegen te verdragen?»
Ovidius, Metamorfosen, boek XV, verzen 120–121, voor dit artikel vertaald uit het Latijn
En voor de volgende keer dat er rundvlees op tafel komt, heeft hij een waarschuwing: «Wanneer jullie de ledematen van geslachte jonge stieren in je mond stoppen, weet en voel dan dat jullie op je eigen ploegers kauwen.»
De dichter John Dryden vertaalde de toespraak in 1700 in het Engels en gaf haar een rijmpaar mee dat sindsdien steeds weer wordt geciteerd: «Take not away the Life you cannot give: / For all Things have an equal right to live» («Neem niet het leven dat je niet kunt geven: / alle dingen hebben een gelijk recht om te leven»). Het is een vrije vertaling: het «gelijke recht om te leven» is van Dryden, niet van Ovidius. Elke tijd vertelt het argument opnieuw in eigen woorden.
Wat we wel kunnen zeggen, is dat het orfisme, het pythagoreïsme en andere bewegingen en culten uit die tijd nauw verbonden waren, onderling én met culturen buiten de Griekse wereld. Orpheus zou uit Thracië komen, en Herodotus meende dat de Egyptenaren als eersten hadden geleerd dat de ziel van het ene lichaam naar het andere overgaat. Deze bewegingen hadden veel gemeen, vooral de zielsverhuizing en de vloek die volgt op het vergieten van bloed.
Plutarchus draait de vraag om
Zo’n eeuw na Ovidius werd de Griekse schrijver Plutarchus (ca. 45–120 n.Chr.) gevraagd waarom Pythagoras van vlees had afgezien. Zijn essay Over het eten van vlees begint met het omdraaien van de vraag:
«Ik voor mij vraag me verwonderd af in welke gemoedstoestand, met welke ziel of met welk verstand de eerste mens met zijn mond het vergoten bloed aanraakte en het vlees van een dood dier aan zijn lippen bracht.»
Plutarchus, Over het eten van vlees, I (Moralia 993b), voor dit artikel vertaald uit het Grieks
Voor Plutarchus is niet het afzien van vlees vreemd, maar het beginnen ermee: schepsels opdienen die «kort tevoren nog loeiden en schreeuwden, bewogen en zagen». Dus verschuift hij de bewijslast: «Je zou eerder moeten vragen, denk ik, wie er als eerste mee begon, dan wie er pas laat mee ophield.» Wie ooit een bord linzen heeft moeten verdedigen terwijl niemand degene tegenover zich vraagt een biefstuk te verantwoorden, herkent de zet. De gebruikelijke verdediging van de gewoonte is een petitio principii: ze neemt precies aan wat ze zou moeten bewijzen.
En hij heeft een tweede uitdaging voor wie zegt dat de mens gemaakt is om vlees te eten: «Dood dan eerst zelf wat je wilt eten. Maar doe het zelf, met je eigen kracht, zonder hakmes, knuppel of bijl», zoals wolven en leeuwen dat doen. Zo’n zeventien eeuwen later zou een Engelse dichter die uitdaging herhalen en Plutarchus als bron noemen.
Seneca, die stopte en weer begon
Het menselijkste verhaal komt van een Romein die het probeerde en weer terugkrabbelde. In brief 108 aan zijn vriend Lucilius herinnert de filosoof Seneca (ca. 4 v.Chr. – 65 n.Chr.) zich zijn leraar Sotion, die hem had uitgelegd waarom Pythagoras, en later de filosoof Sextius, waren gestopt met vlees eten. De redenen van Sextius klinken verrassend modern: de mens had genoeg te eten zonder bloed te vergieten, en wreedheid werd een gewoonte zodra het verscheuren van vlees een genoegen werd.
De reden van Pythagoras was zijn geloof dat zielen van lichaam naar lichaam gaan. Sotion vroeg Seneca niet om het te geloven, alleen om het niet uit te sluiten, en bood hem een weddenschap aan:
«Als dit waar is, is het onschuld om je van dieren te onthouden; als het niet waar is, soberheid.»
Seneca, Brieven aan Lucilius, brief 108, § 21, voor dit artikel vertaald uit het Latijn
En wat zou hij verliezen? Alleen, zei Sotion, «het voedsel van leeuwen en gieren». Seneca liet zich overtuigen: «Ik begon me van vlees te onthouden, en na een jaar was die gewoonte me niet alleen makkelijk, maar ook aangenaam. Ik meende dat mijn geest levendiger was geworden.» Eerlijk voegt hij eraan toe dat hij dat nu niet meer kan bevestigen.
Toen stopte hij. In het begin van de regering van Tiberius werden vreemde culten uit Rome verdreven, en het mijden van bepaalde soorten vlees gold als teken dat je bij zo’n cultus hoorde. Zijn vader, die volgens Seneca «niet bang was voor laster, maar de filosofie haatte», vroeg hem terug te keren naar zijn oude eetgewoonten, en het kostte de vader, geeft Seneca toe, weinig moeite om hem over te halen «beter te gaan dineren».
Het is geen heldenverhaal, en juist dat maakt het nuttig. Wat Seneca terugbracht naar het vlees, was geen beter argument. Het waren de politiek, de familie en het avondeten.
Porphyrius schrijft een vriend die terugviel
In de derde eeuw n.Chr. hoorde de filosoof Porphyrius (ca. 234–305) dat een vriend hetzelfde had gedaan, en hij schreef hem er vier boeken over:
«Toen ik van enkelen van de onzen hoorde, Firmus, dat je het vleesloze voedsel had afgewezen en weer dieren was gaan eten, geloofde ik het eerst niet.»
Porphyrius, Over onthouding, boek I, § 1, voor dit artikel vertaald uit het Grieks
Vier boeken is een lange brief, en een eerlijke. Porphyrius zet de beste argumenten van zijn tegenstanders uiteen voordat hij ze beantwoordt, waaronder dat van de epicureeërs: rechtvaardigheid is een afspraak tussen wie afspraken kan maken, en dat kunnen dieren niet. Zijn antwoord, in het derde boek, berust op een stelling over de geest: elk schepsel met waarneming en geheugen heeft ook verstand, en dus «kunnen we, zoals ook onze tegenstanders zullen toegeven, rechtvaardigheid uitbreiden tot ieder dier».
Als we zelfs de wreedste leden van onze eigen soort rechtvaardigheid verschuldigd zijn, vraagt hij, hoe kunnen we dan niets verschuldigd zijn aan «het rund dat ploegt, de hond die met ons opgroeit, en de dieren die ons voeden met hun melk en onze lichamen tooien met hun wol»? Melk en wol herinneren eraan dat dit geen veganisme is zoals wij het verstaan. Maar het idee dat rechtvaardigheid niet ophoudt bij de grens van onze eigen soort, is er al.
Lucretius, die het over iets anders had
Er hoort hier nog een Romeinse dichter bij, om een andere reden. Lucretius, die in de eerste eeuw v.Chr. schreef, was een epicureeër, en niets wijst erop dat hij van vlees afzag. Zijn gedicht De natuur van de dingen wil de wereld verklaren uit atomen. Midden in een betoog over hoe geen twee schepsels helemaal gelijk zijn, staat hij stil bij een tafereel:
«Vaak zakt bij de schone tempels van de goden, / naast de altaren waar wierook brandt, een geslacht kalf ineen, / en ademt uit zijn borst een warme stroom bloed uit.»
Lucretius, De natuur van de dingen, boek II, verzen 352–354, voor dit artikel vertaald uit het Latijn
De moeder zoekt in de weiden naar de sporen van haar kalf en keert steeds terug naar de stal. Vers gras en de rivier kunnen haar niet afleiden, en geen ander kalf is goed genoeg: «zozeer zoekt ze iets wat van haar is en wat ze kent». Lucretius wilde iets over natuurkunde aantonen. Wat de lezer bijblijft, is de koe.
Het is de andere manier waarop literatuur een zaak bepleit: tonen in plaats van betogen. Veel later zou dat de belangrijkste worden.
Wat we geërfd hebben
Samen hebben deze schrijvers ons veel nagelaten van wat we nog steeds zeggen. Medelijden met de schepsels die «loeiden en schreeuwden, bewogen en zagen». De bewijslast, door Plutarchus omgedraaid. Rechtvaardigheid voorbij onze eigen soort, van Porphyrius. Sotions weddenschap, voor wie het niet zeker weet. En Seneca’s eerlijke verslag van hoe makkelijk de verandering na een jaar voelde, en van wat hem terugbracht.
